Musil Robert "Περί Βλακείας"

Τον Μάρτιο του 1937 ο Αυστριακός συγγραφέας Ρόμπερτ Μούζιλ ξεκινά τη περίφημη ομιλία του "Περί Βλακείας", στον Αυστριακό Σύλλογο Εργασίας στη Βιέννη. Εκείνο που τότε δεν γνώριζε - πιθανά με φρίκη το διαισθανόταν - είναι ότι ακριβώς ένα χρόνο αργότερα, τον Μάρτιο του 1938, η εν λόγω ομιλία του δεν θα ήταν πια δυνατόν να εκφωνηθεί σε δημόσιο χώρο, ίσως ούτε καν σε ιδιωτικό χωρίς εύλογο ρίσκο. Το 1938, μπροστά στα μάτια μιας εμβρόντητης και εγκληματικά δυσκοίλιας Δύσης, η Αυστρία ενσωματώθηκε στη ναζιστική Γερμανία.

Τη Βλακεία, που ορίζει ως λειτουργική, την περιγράφει στα πλαίσια της κοινωνίας και του πολιτισμού όχι σαν κάποια πνευματική υστέρηση αλλά σαν μια ασθένεια του πνεύματος που απειλεί την ίδια τη ζωή (σ.82).

Αναγνωρίζει στη νεωτερικότητα την εργαλειοποίηση της διάνοιας, η οποία από την μια συμβάλει στη "ζωηράδα της πνευματικής ζωής" και από την άλλη χαρακτηρίζεται από αστάθεια και αναποτελεσματικότητα και διαπιστώνει ότι "Δεν υπάρχει δυστυχώς καμιά σημαντική σκέψη που δεν θα ήξερε να χρησιμοποιήσει η Βλακεία, μιας και κινείται προς όλες τις πλευρές και μπορεί να φορέσει όλα τα ενδύματα των καιρών. Η αλήθεια αντιθέτως, έχει μόνο ένα ένδυμα και έναν δρόμο, οπότε και βρίσκεται πάντα σε μειονεκτική θέση" (σ.81). Περιγράφει τη Λειτουργική Βλακεία όχι τόσο ως το έλλειμμα ευφυίας αλλά ως την αποτυχία αυτής σε αξιώσεις που δεν της αρμόζουν, ως ανεπαρκή συνεργεία της μονομέρειας του συναισθήματος και μια ευφυίας που δεν επαρκεί για την αναχαίτιση του,

ως αποτυχία στην παιδεία και τη δυσαναλογία ανάμεσα στην ύλη και στην ισχύ της (σ.80-81)

και προτείνει το σημαντικότερο κατ'αυτόν μέσο ενάντια σε αυτή τη Βλακεία: τη Μετριοφροσύνη, καθώς η αρχή "μη κρίνεις και μην αποφασίζεις για ότι δεν κατανοείς επαρκώς" θα "πάγωνε" την ανθρώπινη δραστηριότητα, καθώς ο άνθρωπος καλείται να ενεργεί σε διαρκώς μεταβαλλόμενο / εξελισσόμενο περιβάλλον κατέχοντας ατελείς γνώσεις ή ικανότητες. Έτσι προτείνει "να ενεργείς όσο καλύτερα μπορείς και όσο άσχημα είσαι αναγκασμένος, έχοντας πάντα επίγνωση των ορίων του λάθους στη δράση σου" (σ.89-90)

Ο Μούζιλ έζησε το άμορφο πλεόνασμα των συναισθηματικών εκρήξεων των μαζών, που οδήγησε στο φανατισμό, τον εθνικισμό και στη "μαζική ενέργεια" (σ.49) με τα άτομα να επιτρέπουν στον εαυτό τους όλα όσα τους απαγορεύονται σε ατομικό επίπεδο. Θεώρησε βασικό παράγοντα την ασταθή θέση του ατόμου μεταξύ διάνοιας και συναισθήματος (συναισθηματικό ελάττωμα σ.55), τεχνολογίας και μυστικισμού, αλήθειας και υποκειμενικότητας, ρευστοποιήσιμων αξιών και ψυχής και τη αποτυχία του να διαχειριστεί τις γρήγορες αλλαγές στη νεοτερικότητα (σ.72) όταν ο υπολογισμός, ο ορθολογισμός και η τεχνολογία περιορίζουν τον κόσμο σε ένα "αριθμητικό πρόβλημα", χωρίς ηθική αξιολόγηση και βασικέ αξίες όπως αυτές ορίζονται στις έννοιες  του Αληθούς, Λογικού και Σημαντικού (σ.72).

Musil Robert "Περί Βλακείας", εκδ. Μίνωας, μετ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου.