Tomcat

Τον Μάρτιο του 1937 ο Αυστριακός συγγραφέας Ρόμπερτ Μούζιλ ξεκινά τη περίφημη ομιλία του "Περί Βλακείας", στον Αυστριακό Σύλλογο Εργασίας στη Βιέννη. Εκείνο που τότε δεν γνώριζε - πιθανά με φρίκη το διαισθανόταν - είναι ότι ακριβώς ένα χρόνο αργότερα, τον Μάρτιο του 1938, η εν λόγω ομιλία του δεν θα ήταν πια δυνατόν να εκφωνηθεί σε δημόσιο χώρο, ίσως ούτε καν σε ιδιωτικό χωρίς εύλογο ρίσκο. Το 1938, μπροστά στα μάτια μιας εμβρόντητης και εγκληματικά δυσκοίλιας Δύσης, η Αυστρία ενσωματώθηκε στη ναζιστική Γερμανία. Τη Βλακεία, που ορίζει ως λειτουργική, την περιγράφει στα πλαίσια της κοινωνίας και του πολιτισμού όχι σαν κάποια πνευματική υστέρηση αλλά σαν μια ασθένεια του πνεύματος που απειλεί την ίδια τη ζωή (σ.82). Αναγνωρίζει στη νεωτερικότητα την εργαλειοποίηση της διάνοιας, η οποία από την μια συμβάλει στη "ζωηράδα της πνευματικής ζωής" και από την άλλη χαρακτηρίζεται από αστάθεια και αναποτελεσματικότητα και διαπιστώνει ότι "Δεν υπάρχει δυστυχώς...

(Oδηγός αντιξοότητας και ρεαλισμού, για ανθρώπους που επιμένουν χωρίς να αισιοδοξούν) «Πιστεύεις», τον ρώτησε ο Κάντιτ, «πως οι άνθρωποι πάντα έσφαζαν ο ένας τον άλλο όπως κάνουν και σήμερα, πως ήταν πάντα τόσο λάθος, τόσο απατεώνες, άπιστοι, αχάριστοι, κλέφτες, αδύναμοι, ασυνεπείς, κακοπροαίρετοι, ζηλιάρηδες, άπληστοι, μεθύστακες, μίζεροι, φιλόδοξοι, αιμοχαρείς, συκοφάντες, διεφθαρμένοι, φανατικοί, υποκριτές και ηλίθιοι;» «Εσύ πιστεύεις», του είπε ο Μάρτιν, «ότι τα γεράκια τρώγαν πάντα τα περιστέρια, όταν φυσικά τα βρίσκανε;» «Μα και βέβαια το πιστεύω», του απάντησε ο Κάντιτ. «Λοιπόν», του είπε ο Μάρτιν, «αν τα γεράκια είχαν πάντα τον ίδιο χαρακτήρα, τότε γιατί να υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος έχει αλλάξει;»

Ξεκίνησε σαν μια εφιαλτική ιστορία φαντασμάτων, ιδωμένη με τα μάτια μιας φτωχής γκουβερνάντας, κόρης Πάστορα. Στη πορεία της ανάγνωσης όμως, αναδύθηκε το ενδεχόμενο ότι αυτές οι ενοράσεις είναι οι δικοί της αποδιοπομπαίοι τράγοι, που τους επικαλέστηκε για να διώξει κάθε ευθύνη από τις δικές της αποτυχίες στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Ή ίσως ένα ασυνείδητο μέσο άμυνας, γέννημα της σεξουαλικής καταπίεσης, σα μια περίπτωση προβολής, για να προστατεύσει τον εαυτό της από το υπερεγώ της, ενώ συνεχίζει να βασανίζεται από τις δικές της ασυνείδητες σεξουαλικές επιθυμίες. Τα παιδιά, μικρά και έφηβοι, ήταν και είναι το αγαπημένο μου θέμα όταν πρόκειται να επιλέξω ένα ανάγνωσμα. Και είναι η ευαισθησία κάποιων συγγραφέων που αναδεικνύει τα ανείπωτα όταν μιλάμε για τρυφερές ηλικίες και τη προβληματική της επιρροής ενηλίκων επιφορτισμένων με τη φροντίδα τους.

Ένας επαρμένος, εγγράμματος γάτος, ο Murr αποφάσισε να γράψει την αυτοβιογραφία του, γιατί απλά αυτό κάνουν και οι άνθρωποι αφού έχουν ζήσει μια ζωή γεμάτη εμπειρίες του κόσμου μέσα από τα βιβλία, ειδικά βέβαια όταν έχουν κάτι "σημαντικό" να πουν. Ανακαλύπτει το ενδιαφέρον του για τα βιβλία, την ανάγνωση, τη γραφή αλλά προπαντός την αδυναμία και την έλλειψη ενδιαφέροντος για το αντικείμενο από άλλους γάτους της ηλικίας του. Έτσι χτίζει μια μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του περιφρονώνταςτους γάτους που δεν είναι τόσο πολύ «μορφωμένοι», όσο αυτός. Αλλά, αυτή η φιλαυτία του είναι η παγίδα, γιατί στη πραγματικότητα δεν θέλει να καταλάβει τα βιβλία που διαβάζει, δεν θέλει να αλληλεπιδράσει μαζί τους. Έχει διαβάσει σίγουρα πολλά αλλά σαφώς δεν αντιλαμβάνεται τίποτα περισσότερο από αυτό που προωθεί τις δικές του προκαταλήψεις. Σαν αυτούς που αποκτούν όλο και πιο πολλά βιβλία ή μόρφωση αλλά δεν θυμούνται τίποτα παρά μόνο κομμάτια από γυμνές ιστορίες ή που χειρότερα δανείζονται ...

«Οι Δικαστές κοίταξαν το βιβλίο των νόμων, αλλά ούτε ένας δεν έσκυψε να κοιτάξει τη ψυχή του κατηγορούμενου» Ο Schiller τοποθετεί αυτή τη φράση στο κέντρο της νουβέλας του «Εγκληματίας για τη χαμένη του τιμή», συμπυκνώνοντας στην ουσία τη προσωπική του επίκληση για εξανθρωπισμό του τότε συστήματος Δικαιοσύνης. «Οι απόψεις του δεν ήταν μεμονωμένες αλλά βρίσκονταν σε δημιουργική σχέση με απόψεις πρωτοπόρων νομικών και διανοητών της εποχής του Διαφωτισμού όπως ο Βολταίρος ή ο Τσέζαρε Μπεκαρία. Με τη νουβέλα του ο συγγραφέας συμμετέχει σε ένα δημόσιο διάλογο, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1770, με αντικείμενο την αναγκαία μεταρρύθμιση του συστήματος δικαιοσύνης, ενός συστήματος που βασιζόταν σε κώδικα του 1532» Ο Κρίστιαν Βολφ, ο πανδοχέας του Ήλιου, δεν ήταν εκ γενετής και εκ φύσεως προορισμένος να διαπράξει αποτρόπαιες πράξεις. Δεν ήταν ένα πλάσμα διαφορετικό από εμάς, το αίμα του δεν κυλούσε διαφορετικά από ότι το δικό μας, ούτε η βούλησή του υπάκουε σε άλλους κανόνες από ότι ...

...Εἶχε χάσει τὸν κύριό του, εἶχε χάσει τὸ νερό του, τὸ σκουτέλι του, τὸ λουρί του, τὸν ἴσκιο τοῦ κυρίου του στὸ πάτωμα, τὸν τρόπο νὰ κινῇ τὴν οὐρά του, καὶ κεῖνο τὸν ἀέρα ἀνάμεσα στὶς δυό πόρτες τοῦ διαδρόμου ποὔκανε ἕνα ρεῦμα φωτεινό τὶς Κυριακὲς κι ὁ ἀέρας φυσοῦσε τὸ τρίχωμά του σὰν κάποιος νὰ τὸ χτένιζε... Ὅλα τἄχασε. Τώρα τὸ μαλλί του πεσμένο, ἡ οὐρά του λερωμένη, νεκρή. Τὰ δυό μεγάλα σκοτεινά του μάτια τσιμπλιασμένα... Γυρίζει, ὀσμίζεται τὸν ἀέρα – ποῦ πῆγε ὁ Κύριός του; καὶ γιατί;.. Μιὰ πελώρια ἀπορία κρέμεται στὶς αὐλές, στοὺς τοίχους τῶν σπιτιῶν, στοὺς ἤχους τῶν δρόμων, ὅταν χτυπάῃ τὸ ρολόι τῆς ἀγορᾶς. Καὶ κεῖνο τὸ σπίτι κλεισμένο. Ἡ μάντρα τοῦ ψηλή – ἀπὸ ποῦ νὰ μπῇ; Πῶς τὄκλεισαν ἀπέξω; Προσβλέπει μὲ κουρασμένο φθόνο τὰ πουλιά∙ ἐκεῖνα μποροῦν καὶ πηδοῦν πάνω ἀπ' τὴ μάντρα – ἴσως καὶ νὰ τσιμπολογοῦν στὴν αὐλή τὸ δικό του σκουτέλι, ἴσως νὰ μπαίνουν ἀκόμη καὶ στὸ σπίτι ἀπ' τὴν ὀπὴ τῆς σόμπας, ἀπ' τὸν καπνοδόχο ἢ ἀπ' τὸ σπασμένο τζάμι... -Οἱ ...

Ο Εραστής και ο Σύζυγος συναντούν ο ένας τον άλλο, λίγους μήνες μετά τον θάνατο της συζύγου, στη νουβέλα «Ο Αιώνιος Σύζυγος». Τι θα μπορούσε να είναι πιο αλλόκοτο αλλά και ανησυχητικό, από το να αντικρίσετε στο κατώφλι του σπιτιού σας, 3 το ξημέρωμα, τον σύζυγο της παλιάς ερωμένης σας; Στο έργο όμως, ο απατημένος Τρουσότσκι δεν είναι απλά ένας κερατάς. Ο Τρουσότσκι προδόθηκε, όχι μόνο από τη γυναίκα του. Προδόθηκε από αυτόν που θεωρούσε φίλο του, που θαύμαζε, που αγαπούσε. Αυτόν από τον οποίο, μέχρι και τις εκφράσεις και αστεϊσμούς υιοθέτησε θαυμαζοντας τον κρυφά έναν ολόκληρο χρόνο που τον φιλοξένησε. Όταν τον αντικρίζει δεν ξέρει ούτε και αυτός τι θέλει να κάνει. Να χτυπήσει, να σκοτώσει, να βρίσει, να ζητήσει εξηγήσεις, ίσως μια διάψευση; Και σιωπά κλαψουρίζοντας για τον χαμό αυτής που τον απάτησε, όχι με έναν, αλλά πολλούς εραστές, περιμένοντας μια κίνηση ίσως μετάνοιας από το αντικείμενο του κρυφού θαυμασμού του. Στο έργο ξεδιπλώνεται ένα ψυχωτικό παιχνίδι, αυτό της γάτ...

Ο Ιταλός συγγραφέας Alberto Moravia, στο άρθρο του "Μαρξ-Ντοστογέφσκι μια μονομαχία" έγραψε ότι το "Έγκλημα και Τιμωρία" παραμένει ένα σημαντικό κλειδί για να καταλάβουμε τι συνέβη στη Ρωσία (Σοβιετική Ένωση) και στην Ευρώπη το πρώτο μισό του περασμένου αιώνα. "Ο Ρασκόλνικοφ, έστω και αν δεν είχε διαβάσει Marx, θεωρώντας εαυτόν πάνω από το καλό ή κακό, είναι η εμβρυϊκή παρουσία του κομισάριου του λαού: με κοινή προέλευση στη τάξη των διανοουμένων, ο Ρασκόλνικοφ έχει τις ίδιες ιδέες όπως διψα για κοινωνική δικαιοσύνη, σταθερή ιδεολογική προσήλωση, ακαμψία επιλογών δράσης. Ο Ρασκόλνικοφ στέκεται μπροστά σε ένα δίλημμα, δίλημμα που σχετίζεται με τις Σταλινικές πρακτικές: "είναι αποδεκτό για το καλό της ανθρωπότητας να σκοτώσουμε το παλιό κατεστημένο; (να προχωρήσουμε σε εκκαθάριση των αστών;)"

Όταν ο Ράμπο Καραμπεκιάν, μονόφθαλμος πρώην ζωγράφος και νυν συλλέκτης έργων μοντέρνας τέχνης σχολιάζει τη τέχνη του Νταν Γκρεγκοριάν, ταλαντούχου, εξαιρετικά επιτυχημένου, εικονογράφου διηγημάτων σε περιοδικά, διαφημίσεων και παιδικών βιβλίων, φανατικού πολέμιου κάθε μοντερνισμού στη τέχνη και ειδικά του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, μας μεταφέρει την εικόνα της "ασάλευτης ζωής", "ταριχευμένης" σε έναν καμβά που αυτός εισπράττει: "Τι ήταν αυτό που τον εμπόδιζε να πλησιάσει έστω και εξ' αποστάσεως το μεγαλείο, μολονότι κατείχε τέλεια την τεχνική; [Τα έργα του] ήταν ειλικρινή σε ότι αφορούσε στα υλκά πράγματα, αλλά ψεύδονταν ως προς τον Χρόνο. Υμνούσε την στιγμή, την οποιαδήποτε στιγμή, από την πρώτη συνάντηση ενός παιδιού με τον Άη Βασίλη ενός πολυκαταστήματος ως τη νίκη κάποιου μονομάχου σε ρωμαϊκή αρένα, από το κάρφωμα του χρυσού πασσάλου που ολοκλήρωνε έναν διηπειρωτικό σιδηρόδρομο ως τον άντρα που γονάτιζε για να ζητήσει από μια γυναίκα να τον παντρευ...

"Το να ζητάμε από κάποιον να συγκρατήσει στο μυαλό του όσα έχει τύχει να διαβάσει, είναι σαν να του ζητάμε να διατηρήσει στα σπλάχνα του όσα έχει φάει ποτέ στη ζωή του."

"Κακό βιβλίο" λέει κάποιος, ή κακός πίνακας και παριστάνει ότι λέει κάτι το αντικειμενικό. Οπωσδήποτε όμως το πρόσωπο του φανερώνει ότι το λέει ευχαρίστως. Γιατί η μορφή της εκδήλωσης ξεγελά και πολύ γρήγορα περνάει σε μια προσωπική επίθεση. [...] Παντού έχει κανείς την ευκαιρία να τσακώσει γνωστούς, άγνωστους και τον εαυτό του σ' αυτή τη διαδικασία της επίκρισης. Η χαρά της αρνητικής κριτικής είναι πάντα ολοφάνερη. Είναι μια σκληρή βάναυση χαρά, που δεν κλονίζεται με τίποτε. Η κρίση είναι κρίση όταν δίνεται με τρομερή βεβαιότητα. Δεν γνωρίζει την ηπιότητα, όπως δεν γνωρίζει και την επιφύλαξη. [..]. Η άνευ όρων και η γρήγορη κρίση είναι αυτά που ζωγραφίζονται πάνω στα χαρακτηριστικά του επικριτή σα μια ηδονή. Σε τι συνίσταται αυτή η ηδονή; Σπρώχνουμε κάτι μακριά μας σε μια ομάδα κατώτερων ειδών, και προϋπόθεση είναι ότι εμείς οι ίδιοι ανήκουμε σε μια ομάδα καλύτερων.  Elias Canetti, Μάζα και εξουσία, εκδ Ηριδανός σ.313

Στο "Τέλος", ένας άστεγος περιθωριακός,   σημαδεμένος   όχι μόνο στο σώμα από τη ψωρίαση, αλλά και στη ψυχή και στο πρόσωπο - ίσως από κάποια μετωπιαία λοβοτομή, βγαίνει από ένα ίδρυμα με μόνη περιουσία ότι του δόθηκε για να αρχίσει τη νέα του ζωή: ένα καπέλο, λίγα χρήματα και μια αλλαξιά ρούχα. Στη κυριολεξία τον πετάνε έξω από αυτό το «ίδρυμα» και έτσι αναγκάζεται να αφήσει πίσω του όλα τα αγαπημένα του αντικείμενα, εκείνα που έδιναν κανονικότητα στη ζωή του, συμπεριλαμβανομένου του σκαμνιού όπου καθόταν κάθε μέρα, ακίνητος, περιμένοντας την ώρα του ύπνου.  Παγιδευμένος στη σχεδόν αυτιστικά εμμονική  παρατήρηση και ιδεοψυχαναγκαστική επανάληψη των «ιδιαίτερων» σωματικών χειρονομιών του και την καταγραφή των εκκρίσεων του, καταλήγει περιπλανώμενος, το «ζωντανό πτώμα» , ο «γέρος, τρισάθλιος, σάπιος, ψωριάρης, έτοιμος για τη χωματερή», στο λόγο ενός μαρξιστή κήρυκα. Και λίγο μετά στην αγκαλιά της θάλασσας που απεχθανόταν. Όμως δεν πρόκει...

Έγκλημα και κάθαρση σε ένα φτωχό βράχο του Αιγαίου, στην όμορφη Σκιάθο. Στο τόπο που ο Παπαδιαμάντης πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, εκεί θα τοποθετήσει την ιστορία της Χαδουλας, της Φραγκογιαννούς, μιας μεσήλικης τροφού που διαπράττει μια σειρά δολοφονιών (ελέους) πέντε μικρών παιδιών. Η Χαδούλα γνωρίζει όλα τα είδη βοτάνων, μπορεί να ανακουφίσει από τις αρρώστιες αλλά κα να προκαλέσει μια άμβλωση, ενώ παράλληλα εύχεται να βρει το βότανο που θα προκαλεί τη στειρότητα. Η Χαδούλα είναι συμπονετική, θεραπεύει τους γείτονες, βοηθά τις λεχώνες και εργάζεται σκληρά για να επιβιώσει. Η Χαδούλα ζει ως αξιοσέβαστο μέλος της μικρής κοινότητας του νησιού χωρίς να μπορεί να ξεφύγει όμως από τα όρια της απόλυτης φτώχειας που η μοίρα της ως γυναίκα της όρισε. Προληπτική, προσκολλημένη στη θρησκεία, με άγημα τη συμπόνια της και τα βάσανα που ζει και βλέπει, θα περάσει τα όρια. Είναι σίγουρη ότι ο Χριστός της έστειλε τα σημάδια, ο Κύριός της εγκρίνει τις δολοφονίες της. Δεν είναι τ...