Kundera Milan, "Το Αστείο"

Φωτογραφία από το φιλμ Žert (The Joke) του Jaromil Jireš

Όπως στην «Αβάσταχτη Ελαφρότητα του Είναι» έτσι και στο «Αστείο» παρακολουθούμε στο προσκήνιο τη πτώση του ήρωα εξαιτίας μιας πολιτικής ελευθεριότητάς που εξέφρασε σε ένα γραπτό του (στο Αστείο σε μια κάρτα που απεύθυνε στον πλατωνικό του έρωτα, στην Αβάσταχτη Ελαφρότητα σε ένα άρθρο του σε εφημερίδα), καθώς και τη ρομαντική του σχέση με μια αθώα, χαμηλής μόρφωσης κοπέλα. 

Παρά το πολιτικό παρασκήνιο που σημαδεύει αναμφίβολα το έργο (βρισκόμαστε στη Τσεχία τη περίοδο αμέσως μετά την επιβολή της Κομμουνιστικής Δικτατορίας και αργότερα, περίπου στην εποχή της Άνοιξης της Πράγας) και την πολιτική χροιά της ίδιας της πτώσης του ήρωα, το Αστείο εμφανίζεται κυρίως ως ψυχολογικό μυθιστόρημα: ο Kundera υπερέχοντας στην τέχνη της ενδοσκόπησης γλιστρά στην ψυχή του καθενός από τους χαρακτήρες του, τόσο θηλυκού όσο και αρσενικού. Παρακολουθούμε έτσι  τις αμφιβολίες, τους φόβους, τις ελπίδες, τις επιθυμίες, τις παρεξηγήσεις και τις αντίστοιχες λύπες, που αναπαράγονται με  τρόπο που είναι τόσο ακριβής όσο και ποιητικός, σχεδόν μια Ανθρώπινη Κωμωδία, με τα ταραγμένα παιχνίδια της αγάπης και της τύχης, του πόνου, της μη αντιστρεψιμότητας των ενεργειών και της σύγκρουσης τόσο με το περιβάλλον όσο και της εσωτερικής και που όλα οδηγούν σε πολύ σκληρές απογοητεύσεις ...

Τα  ναυάγια  της ζωής - διαλυμένες ζωές 

Λούντβιχ, Έλενα, Λουτσία: διαλυμένοι άνθρωποι

Γιαροσλάβ, Κόστκα: αφοσιωμένοι σε ξεπερασμένα ιδεώδη  

Πάβελ: ο άνθρωπος χαμελέων

Αν και η κύρια ιστορία είναι αυτή του Λούντβιχ Γιαχν , βρισκόμαστε να παρακολουθούμε και τις τροχιές των δευτερευόντων χαρακτήρων που περνούν από τη ζωή του: εκείνη των φίλων και των ερωμένων  του οι οποίοι όμως παραμένουν στο παρασκήνιο και αν βγαίνουν στο προσκήνιο είναι ακριβώς για να ρίξουν και άλλο φως στα γεγονότα και τις πράξεις του ήρωα.

Ο Λούντβιχ  χάνει ξαφνικά τα πάντα όταν τον διαγράφουν από το Κομμουνιστικό Κόμμα και το Πανεπιστήμιο και απομονώνεται εγκαταλειμμένος από τους φίλους του . Στο «Αστείο» σκιαγραφείται το  πορτρέτο ενός άνδρα που τιμωρήθηκε άδικα, που γίνεται θύμα μιας παρεξήγησης και της προδοσίας ακόμα και των δικών του ανθρώπων. Από το θυμό και την αντίσταση, περνάει στη ντροπή για να καταλήξει στη  παραίτηση, τη πτώση  και τελικά στο μίσος και στο πνεύμα της εκδίκησης.

Η Λουτσία ενσαρκώνει την καθαρότητα και την ειλικρίνεια, έρχεται όμως αντιμέτωπη με τη βιαιότητα της αρσενικής επιθυμίας – είτε αυτής των συνοδοιπόρων της είτε του άντρα που την αγάπησε. Σε αυτόν μπορεί να προσφέρει μόνο λουλούδια, ενώ αυτός καίγεται για το σώμα της: και τότε  ανακαλύπτει ότι τα τρυφερά λόγια είναι απλά ένα πέπλο που κρύβει ακόμα μια φορά τη κτηνώδη ορμή της αντρικής σεξουαλικότητας. Ολόκληρο το σύμπαν της αγάπης καταρρέει και την οδηγεί στην εγκατάλειψη και την προσωρινή παράνοια. 

Η Έλενα, μια σκληρή γυναίκα απογοητευμένη από ένα γάμο που έγινε εξαιτίας της κομματικής πειθαρχίας  και όχι από έρωτα, θα αναζητήσει διέξοδο σε έναν παράφορο έρωτα με τον Λούντβιχ, ο οποίος όμως θα την προδώσει όταν ανακαλύπτει ότι δεν εξυπηρετεί τα σχέδια του εκδίκησης.

Ο Κότσκα, παραγκωνισμένος εξαιτίας της θρησκευτικής του προσκόλλησης, αναζητά την ψυχή που θα σώσει όπως ένας ιεροκήρυκας. 

Ο Γιαροσλάβ από την άλλη αναζητά τη συνέχειά του, αυτόν που θα αναλάβει την προσωπική του παρακαταθήκη στη διάσωση της παράδοσης. Όταν απευθύνεται όμως στον γιο του τον Βλαντιμήρ, αυτός αρνείται και τον εγκαταλείπει. 

Πάβελ, ο άνθρωπος που σφραγίζει το πεπρωμένο του Λούντβιχ, ενορχηστρώνοντας τη καταδίκη του. Αν και ελλιπής σε προσόντα, καταφέρνει να αναρριχηθεί όχι μόνο στον κομματικό μηχανισμό αλλά και στην πανεπιστημιακή κοινότητα, κατακτώντας τη θέση του καθηγητή φιλοσοφίας χωρίς προσόντα, μόνο και μόνο γιατί οι αξιότεροι συνάδελφοι ου βρισκόντουσαν είτε στην εξορία είτε στις φυλακές. 

Στο «Αστείο» συναντάμε τη μοίρα που όχι απλά κοροϊδεύει ή ειρωνεύεται αλλά αυτή που κάνει πολύ σκληρά αστεία, αστεία που μπορούν να καταστρέψουν κάθε πεπρωμένο. Διαβάζουμε για ζωές που καταρρέουν, για κατεστραμμένες   ζωές ακόμα και για τα  ιδεώδη ή τα όνειρα που δεν τηρούν τις υποσχέσεις τους. 

Το νεανικό εγωκεντρισμό που αντιλαμβάνεται μόνο τις πλευρές των άλλων που είναι στραμμένες προς τις δικές του ανάγκες, όπως ο ήρωας που αναζητά στη Λουτσία το διέξοδο για τη μοναξιά του, την αιχμαλωσία του, τη λαχτάρα του για τρυφερότητα και στοργή, ενώ κάθε τι που ήταν εκείνη για τον εαυτό της του διέφευγε.

«… αυτή η ηλίθια λυρική ηλικία όπου είναι κανείς ένα τόσο μεγάλο αίνιγμα για τον εαυτό του ώστε δεν ενδιαφέρεται για τα αινίγματα έξω από αυτόν, κι όπου άλλοι (ακόμα και οι πιο αγαπημένοι) είναι απλώς κινούμενοι καθρέπτες που μέσα τους βλέπει κατάπληκτος τα δικά του συναισθήματα, τις δικές του ανησυχίες, τη δική του αξία»

Το «Αστείο» μιλάει για τη φοβερή παραμόρφωση που λειτουργεί ανάμεσα στο είναι και στην εικόνα του ατόμου στις περιστάσεις. Αυτό που κατά τον Χάιντεγκερ είναι η συνύπαρξη "ουδενών" στο δημόσιο χώρο, όπου ο καθένας είναι οι άλλοι και κανείς δεν είναι ο εαυτός του (Είναι και Χρόνος) 

«Άρχισα να καταλαβαίνω πως δεν υπήρχε περίπτωση να διορθώσω την εικόνα για το άτομό μου όπως ήταν κατατεθειμένη στο ανώτερο δικαστήριο των ανθρώπινων πεπρωμένων.  Κατάλαβα πως η εικόνα αυτή (όσο και αν δεν μου έμοιαζε καθόλου) ήταν απείρως πιο πραγματική από εμένα το ίδιο. Πως εγώ ήμουν σκιά της εικόνας μου και όχι αυτή σκιά δικιά μου»

Kundera Milan, το Αστείο, εκδ. βιβλιοπωλείο της ΕΣΤΙΑΣ