Gide Andre, Τα Υπόγεια του Βατικανού

Διάβασα το Υπόγεια του Βατικανού έχοντας ήδη διαβάσει τους Κιβδηλοποιούς του Gide. Αν και πρόκειται συγκριτικά για ένα πολύ αδύναμο βιβλίο (έχει σχετικά απλοϊκή πλοκή και κάμποσους ανόητους χαρακτήρες), δεν παύει να είναι ο Gide: στα Υπόγεια πλέκει με τη πένα του τους χαρακτήρες αλλά με το δάχτυλο δείχνει τους θεσμούς που είτε αυτοί ισχυρίζονται ότι εκπροσωπούν τον Θεό είτε τη Γνώση και Λογική. 

Η υπόθεση ξεκινάει εστιάζοντας στα μέλη μιας οικογένειας, των οποίων οι δεσμοί – αίματος ή γάμου – αποκαλύπτονται σταδιακά. Στη συνέχεια παρεμβάλλεται μια φάρσα (όπως τη χαρακτηρίζει ο Gide) με απαγωγές και αφελή θύματα απατεώνων και μια αναίτια δολοφονία ενός εκ των πρωταγωνιστών από έναν μηδενιστή νόθο και συγγενή του. 

Η βασική πλοκή περιστρέφεται γύρω από ήρωες παγιδευμένους σε δεσμούς που ισοπεδώνουν το είναι τους, και τους απογυμνώνουν από κάθε προσωπικό στίγμα: και ο Άνθιμος και ο Ιούλιος και ο Αμεδαίος δεν είναι τίποτα περισσότερο παρά γρανάζια ενός συστήματος, άνθρωποι χωρίς προσωπικό ειδικό βάρος και βάθος.  Ο ένας άθεος επιστήμονας και ελευθεροτέκτονας, του οποίου η οικονομική του ευημερία βασίζεται στις παρεμβάσεις της Στοάς,  μετατρέπεται σε φανατικό καθολικό και όταν οι προσδοκίες του για στήριξη από τον Πάπα διαψεύδονται, επιστρέφει στη αθεΐα.  Ο άλλος φανατικός καθολικός, συγγραφέας που περιμένει την εκλογή του από την Ακαδημία υποτάσσοντας τη πένα του στις απαιτήσεις του συρμού. Ο τρίτος άχρωμος, ανέραστος και υποχόνδριος, εγκαταλείπει την ασφάλεια της συζυγικής στέγης για να ζήσει τη μεγάλη περιπέτεια, να σώσει τον Πάπα και έτσι να σταθεί άξιος στα μάτια μιας συζύγου που ποτέ δεν άγγιξε.

Ανάμεσα στους σχεδόν γραφικούς ήρωες αναδύεται η πιο ενδιαφέρουσα μορφή, ανάλογη με αυτές που συναντούμε στους Κιβδηλοποιούς: αυτή του Λαφκάντιο, του μικρού Κάντιο, οπαδού της ηθικής αισθητικής, του νέου που ελπίζει να επιβεβαιώσει έναν αυθεντικό εαυτό απλά παραβιάζοντας τους κανόνες που καθορίζονται από τη συλλογική ηθική. Μεγαλωμένος από μια μητέρα που ανέχτηκε τη σεξουαλική του κακοποίηση από τους εραστές της, ανακαλύπτει μια καινούργια οικογένεια έναν αδερφό και έναν πατέρα που πεθαίνοντας αν μη τι άλλο του εξασφαλίζει οικονομικά το μέλλον του. Έτοιμος πια να ξεφύγει από το παραβατικό παρελθόν του εκδιδόμενου και μικροκλέφτη πραγματοποιεί το μεγάλο έγκλημα δολοφονώντας αναίτια τον Αμεδαίο χωρίς όμως να αντιλαμβάνεται εαυτόν ως εγκληματία ακριβώς γιατί διέπραξε ένα έγκλημα χωρίς αιτία και στην  στη έλλειψη κινήτρου βλέπει μόνο την ελευθερία.

Και εκεί κάπου υποβάλλεται άρρητο το ερώτημα: γιατί συμπεριφερόμαστε με τον τρόπο που το κάνουμε; Υπερέχει η φύση έναντι της ανατροφής, μήπως το ανάστροφο ή μήπως μας διαμορφώνουν οι συνεχιζόμενες πιέσεις που η οικογένεια, η κοινωνία, ο νόμος, η θρησκεία και ο πολιτισμός ασκούν σε εμάς από τα γεννοφάσκια μας ως ενήλικες;

Κριτική επανεξέταση των συμβατικών ηθικών αξιών, τη δύναμη της σεξουαλικότητας και του εγωτισμού, τη λατρεία του νεοτερισμού,  αυτά βρίσκουμε στα Υπόγεια. Συνολικά, μου άρεσε το μυθιστόρημα, σε κάποια σημεία γέλασα και απόλαυσα μερικά άλλα. Ωστόσο, δεν ήταν ο Gide των Κιβδηλοποιών.

Εκδόσεις Οδυσσέας, μετ. Στέφανος Κουμανούδης